Gà xương đen có đặc điểm chính là da đen, thịt đen xương đen. Về hình thức, chúng có nhiều màu lông khác nhau là màu đen, màu trắng và màu hỗn hợp, trong đó màu đen là nhiều nhất. Màu da chân và màu của mỏ cũng có hai nhóm: nhóm màu đen và nhóm màu vàng, trong đó nhóm màu đen cũng chiếm tỷ lệ cao trên 90%. Đây vốn là giống gà truyền thống của đồng bào dân tộc H’Mông vùng cao Yên Bái, có giá bán cao hơn gấp đôi so với gà ta thả vườn.

Giống gà bản địa này chủ yếu nuôi ở những vùng núi cao. Do được chăn thả theo lối bán hoang dã, vận động nhiều nên gà chắc thịt, thơm ngon.

Không chỉ là một loại thực phẩm có chất lượng mà gà xương đen còn được biết đến là một vị thuốc quý. “Do hàm lượng colecteron ở gà xương đen thấp nên dành cho những người bị bệnh tim rất là tốt. Đó là thịt, còn về xương, đối với nhiều đồng bào dân tộc thì thường dùng để ngâm rượu hoặc nấu cao. Nấu rượu hoặc nấu cao như thế thì cho những người già, hoặc những người có biểu hiện tay chân run thì đều rất tốt. Và mật của gà xương đen điều trị ho cho trẻ em cũng rất tốt”- PGS-TS Phạm Ngọc Thạch, ĐH Nông nghiệp Hà Nội cho biết.

Mặc dù có chất lượng ngon, giá trị kinh tế cao hơn hẳn so với nuôi các giống gà khác nhưng thực tế sản xuất gà xương đen tại vùng bản địa lại đang giảm dần. Những khu vực bắt nguồn giống gà này như huyện Mù Cang Chải, huyện Trạm Tấu, Yên Bái thì việc sản xuất đang có xu hướng bị mai một. Nguyên nhân chủ yếu là do tập quán canh tác lạc hậu của người dân.

Giống gà bản địa này chủ yếu nuôi ở những vùng núi cao. Hình thức chăn nuôi mang tính quảng canh, sinh sản tự nhiên nên gà thường tự tìm ổ đẻ trứng tại các bờ bụi, gốc cây, gốc tre, tỉ lệ hao hụt trứng và tỉ lệ trứng được ấp nở rất ít. Hiện tượng gà thả tự nhiên, giao phối tự nhiên cận huyết khiến chất lượng giống giảm. Hiện nay có rất nhiều giống gà mới được đưa vào sản xuất, khiến cho người chăn nuôi bị thu hút nên bỏ dần các giống gà địa phương. Bà con thường nuôi thả với rất nhiều giống gà khác cho nên rất dễ bị lai tạp giống.

                      Theo cách nuôi truyền thống, gà tự tìm ổ đẻ nên tỉ lệ trứng nở thành con thấp

Trước thực tế đó, việc bảo tồn và phát triển giống gà này nhằm lưu giữ nguồn gen cũng như nâng cao hiệu quả kinh tế được nhiều cấp ngành quan tâm. Nghiên cứu gà của đồng bào H’ Mong không những bảo tồn và mở rộng được phạm vi phân bố của giống mà còn là cơ sở để so sánh với các giống nội khác và đáp ứng nhu cầu thị trường về việc sử dụng các giống nội đang ngày một tăng. Từ đó, hướng tới xây dựng thương hiệu “gà của dân tộc H' Mong” hay “gà Rừng” Yên Bái, sẽ góp phần tích cực để xoá đói, giảm nghèo cho các hộ nông dân ở vùng cao.

Anh Đinh Ngọc Tiến, Phó phòng Quản lý khoa học- Sở Khoa học và Công nghệ tỉnh Yên Bái cho biết: “ Trước thực trạng giống gà xương đen của dân tộc H’Mong đang bị thoái hóa và tạp chất, mất dần đi nguồn gen, những đặc tính quý giống gà, tỉnh Yên Bái đã triển khai đề tài Bảo tồn và phát triển quỹ nguồn gen của người H’Mong ở huyện Mù Cang Chải.”

Theo PGS TS Phạm Ngọc Thạch, Trường ĐH Nông nghiệp Hà Nội, người trực tiếp xây dựng và triển khai dự án Bảo tồn và phát triển nguồn gen giống gà xương đen, thịt đen trên địa bàn Yên Bái thì thực tế sản xuất giống gà này đang ở mức báo động.

            PGS- TS Phạm Ngọc Thanh chia sẻ với phóng viên VTC16 về đặc điểm của gà xương đen

Để thực hiện dự án, trước hết là việc phổ biến kiến thức, quy trình kỹ thuật chăn nuôi khoa học để bà con nắm bắt. Những kiến thức chăn nuôi mà trước đây đồng bào dân tộc ít quan tâm tới. “Trước đây bà con cho gà đẻ tự do, như vậy tỉ lệ đẻ trứng và trứng nở thành con thấp. Vì vậy, chúng tôi đã hướng dẫn cho bà con làm ổ đẻ thì số lượng trứng nở thành con sẽ cao gấp hơn rất nhiều lần.”- PGS-TS Phạm Ngọc Thạch nói.

Để bắt đầu công việc bảo tồn, PGS TS Phạm Ngọc Thạch cùng nhóm nghiên cứu đã tiến hành khảo sát thực địa tại huyện Mù Cang Chải,  một huyện có số đồng bào dân tộc H' Mong sinh sống nhiều nhất và là vùng nuôi gà xương đen nhiều nhất tỉnh Yên Bái. Việc khảo sát nhằm đánh giá được sự phân bố, số lượng, đặc điểm ngoại hình, chất lượng thịt, trứng và máu gà của giống gà địa phương này để từ đó có thể làm tăng khả năng sinh sản của giống, tăng năng suất chất lượng thịt và đưa ra phác đồ phòng trị bệnh xuất hiện ở gà xương đen. Từ đó sẽ định hướng xây dựng các mô hình làm cơ sở nhân và giữ giống tại địa phương.

Anh Hà Tùng Dương là một trong những người thực hiện mô hình nuôi gà xương đen theo hướng hàng hóa. Anh cho biết giống gà này có nhiều ưu điểm, giá bán cao hơn gấp đôi so với gà ta thả vườn. Đặc biệt, gà xương đen có sức kháng bệnh tốt nên đàn gà của anh  không bị nhiễm bất cứ dịch bệnh gì.

                         Ít bị nhiễm bệnh nên anh Dương không mất nhiều chi phí nuôi gà xương đen

Anh Dương nói: “Đặc điểm giúp gà này kháng bệnh tốt nhất là tính hoang dã vì nuôi ở đồng bào họ không hề tiêm phòng gì cả cứ thả nó vào rừng tối nó ngủ trên các cành cây cho nên nó rất khỏe đến giờ tôi nuôi 3 năm, từ lúc nuôi 1 ít rôi tôi nhân lên đến giờ thì chưa gặp phải bệnh gì ghê gớm cả.”

Tại Yên Bái, những mô hình nuôi gà xương đen như gia đình anh Dương đang ngày càng nhiều. Việc bảo tồn nhân rộng quỹ gen giống gà này có nhiều ý nghĩa đối với ngành chăn nuôi trên địa bàn.

Có thể khẳng định rằng, việc bảo tồn và phát triển giống gà xương đen của dân tộc H' Mong tại vùng cao là một việc làm cấp bách nhằm phát huy thế mạnh của từng địa phương. Mặt khác với tập quán và điều kiện thực tế tại đây chưa thể phát triển chăn nuôi gà thịt theo hướng hàng hóa, cho nên cũng không thể lai tạo các giống gà chất lượng cao với giống gà địa phương. Do vậy, việc chọn lọc nhân thuần giống gà địa phương là giải pháp phù hợp.

Đối với công tác bảo tồn quỹ gen giống gà xương đen này, có thể áp dụng phương pháp bảo tồn nguyên vị. Đây là hình thức bảo tồn ngay tại vùng sản xuất. Ngoài ra có thể di chuyển qua những vùng có điều kiện địa hình, khí hậu, tập quán canh tác tương ứng thích hợp để mở rộng phạm vi bảo tồn. Hoặc cũng có thể lai tạo với một số giống bản địa khác để cải tạo giống mà không bị lai tạp nguồn gen.

Tuy nhiên để giống gà xương đen  thích nghi và phát triển, việc phổ biến kĩ thuật chăn nuôi theo cách cầm tay chỉ việc cho đồng bào nơi đây là cần thiết. Về lâu dài cần phải xây dựng một kế hoạch tổng thể phát triển chăn nuôi gà xương đen. Bảo tồn sẽ không chỉ dừng lại ở việc đánh giá sự đa dạng di truyền mà còn tiến tới nâng cao thương hiệu và giá trị các giống vật nuôi bản địa ở nước ta.

                                                                                                                                                                    Thanh Tâm