Nguồn gốc và nét độc đáo điệu hát giao duyên

Hát giao duyên là nét đẹp văn hoá truyền thống có những nét riêng độc đáo của người dân chài vùng biển Quảng Ninh, chứa đựng một kho tàng khổng lồ về ca dao, dân ca, phong tục tập quán và lễ hội. Nét đặc sắc nhất của hát giao duyên là qua ca từ, phản ánh tâm tư, tình cảm, đời sống người dân làng chài xưa trên Vịnh Hạ Long.

Cuộc hát có thể diễn ra trên bờ trong các dịp hội hè hoặc diễn ra trên biển, giữa các thuyền bên nam và bên nữ khi họ đi hái củi hoặc đi đánh hà, bắt ngán. Ở vùng Vịnh Hạ Long hiện còn các hình thức hát giao duyên nổi bật như hát đúm, hò biển và hát cưới trên thuyền.

Ths Cao Đức Bình , Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh cho biết: “Tại sao hát giao duyên vịnh Hạ Long lại có nhiều hình thức như vậy? Thực ra mỗi một làn điệu dân ca của vùng miền nào đó là phản ánh cuộc sống. Hát giao duyên vùng biển chỉ có ở vịnh Hạ Long, những câu hò hát ở đây không phải là hò lao động mà là hò lúc nghỉ ngơi.”

                                             Trai gái làng Cửa Vạn hát giao duyên trên Vịnh Hạ Long

Hát đúm còn gọi là hát ghẹo, hát trai gái, có giai điệu gần như một lối ngâm thơ. Hát đúm bắt buộc phải qua các trình tự hát chào, hát hỏi, hát tìm, hát gặp. Khi người con gái cảm nhận tấm chân tình của người con trai, cuộc thử sức thử tài bắt đầu, đó là lúc cất điệu hát hỏi.

Hò biển còn gọi là hát chèo thuyền, hát chèo đường, hát ví, hát véo... Mở đầu là các câu ơ... hò... cao vút, ngân nga, rồi luyến láy liên tiếp, cho ta cảm giác như nhấn một nhịp chèo trong không gian tĩnh lặng của trời nước.

Hát cưới trên thuyền giống như một tục lệ, nghi thức phải có khi rước dâu về nhà. Một cuộc hát cưới trên thuyền của cư dân chài Vịnh Hạ Long thường được tổ chức vào ngày rằm trong mùa cưới(từ tháng tám năm trước đến tháng ba năm sau).

“Rằng duyên kết bạn tình ơi..bao giờ gặp lại mình ơi.. Sao anh chẳng nói một lời em vui.- Rằng duyên kết bạn tình ơi..đến đây, anh hát câu này, đôi ta chỉ nguyện bóng trăng hỡi nàng..”; “Ớ cô đội nón mới mua, cho anh mượn tạm một mùa đi câu…” Những câu hát tình tứ ấy đã se duyên cho bao đôi trai gái làng chài. Họ quen nhau, tâm sự với nhau rồi yêu nhau qua những câu hát giao duyên.

Ông Nguyễn Văn Hưu biết hát giao duyên từ năm 18 tuổi. Và ở cái tuổi xưa nay hiếm, ông Hưu vẫn gắn bó với những câu hát họa cây, họa thuyền, họa biển, họa cá.

Ông Hưu chia sẻ: “Lúc còn thanh niên chơi lãng mạn, thấy các cô gái đẹp thì hát làm quen. Tôi cũng quen bà tôi là nhờ những câu hát này, chúng tôi nên vợ nên chồng.”

Câu hát giao duyên xưa và nay

Mỗi gia đình ngư dân xưa thường sống trên một con thuyền nhỏ lênh đênh chồng mũi, vợ lái. Họ hát để giao lưu, để giải toả, để kết bạn, mà từ đó nên vợ, nên chồng. Đây là cái gốc để nảy sinh nhu cầu hát giao duyên của ngư dân nơi Cửa Vạn, Hạ Long.

                                                                     Một góc làng chài Cửa Vạn

Câu hát, điệu hò trở thành phương tiện giao lưu, thành nhu cầu tình cảm nên có lời ca hết sức phong phú, đủ các cung bậc của tình yêu, có kín đáo duyên dáng lại có mê đắm suồng sã, có chân tình thuỷ chung lại có cả ghen tuông, giận hờn…

Nhưng đã hàng chục năm, do thay đổi của đời sống xã hội nên sinh hoạt văn hoá tinh thần của người dân nơi đây cũng có nhiều đổi thay. Những con thuyền vẫn lênh đênh trên vịnh, kiếm sống, mưu sinh nhưng không còn cất lên câu hát nữa.

Đã có thời, đến làng chài Cửa Vạn, người ta chỉ thỉnh thoảng còn nghe thấy những câu hát qua lời ru cháu của bà.

Năm 2007, Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ninh có ý tưởng táo bạo về phục dựng làng chài cổ trên Vịnh được đưa ra. Từ đó đến nay, từ các phong tục tập quán, kinh nghiệm lao động sản xuất đến các hình thức hát giao duyên của làng chài Cửa Vạn đều được phục dựng lại theo nguyên bản.

Ông Hoàng Quốc Thái, PGĐ Sở VHTT và DL tỉnh Quảng Ninh cho biết: “Khi phục dựng người dân rất phấn khởi vì  họ được thể hiện lại vốn hát dân gian của họ. Lớp người già truyền dạy cho thế hệ trẻ, và các em đã biết sử dụng những câu hát đó để phục vụ du lịch.”

Hiện nay, việc phát huy các sinh hoạt văn hoá dân gian của làng chài Cửa Vạn đã thực hiện được một phần. Nhóm hát giao duyên gồm các thành viên là con em người dân làng chài Cửa Vạn hiện nay vẫn đi hát ở các lễ hội truyền thống, hát khi có yêu cầu của các tour du lịch.

Và vào những lúc rảnh rỗi, các ông các bà giỏi hát, hò lại say sưa truyền dạy cho các cháu những câu hát giao duyên. Dạy từng câu, từng đoạn một, các ông bà cất trước, các cháu cất theo. Cứ như thế, những câu hát giao duyên đã đến với các em một cách tự nhiên đầy thích thú.

                                           Lớp dậy va học hát giao duyên ở làng chài Cửa Vạn

Sau khi được các bà, các chị dạy hát giao duyên, em Dương Văn Hạ muốn được học hát thêm nhiều lần nữa. Em cho biết: “Những câu hò ông cha để lại, bây giờ chúng em muốn học và giữ gìn những câu hát, hò này.”

Những năm qua, Sở  VHTT và DL tỉnh Quảng Ninh đã giúp bà con nơi Cửa Vạn khôi phục lại nghệ thuật hát giao duyên truyền thống. Làn điệu giao duyên ấy được xây dựng, gìn giữ và phát triển.

Khi Vịnh Hạ Long được vinh danh là kỳ quan thiên nhiên thế giới mới, những nhà quản lý cùng với người dân nơi đây cũng đã biết cách gắn kết giữa bảo tồn văn hóa truyền thống gắn với du lịch. Nghệ thuật biểu diễn truyền thống ấy ngày càng được chắt lọc tinh tế và thăng hoa hơn, khi mỗi gia đình, mỗi con người dân chài được chia sẻ lợi ích xứng đáng từ việc giữ gìn, phát huy nghệ thuật hát giao duyên vùng biển.

Phạm Lung- Đắc Lực